Wat de Sahel is
Sahel komt van het Arabische woord voor oever of kust: de rand van de Sahara. In Tsjaad gaat het om de zone die ruwweg tussen de twaalfde en de zestiende breedtegraad ligt, met een jaarlijkse neerslag van 200 tot 600 millimeter die in één regenseizoen valt, van juni tot september. Naar het noorden toe lost de begroeiing op in woestijn, naar het zuiden gaat ze over in de dichtere Soedan-savanne. De band beslaat globaal de provincies rond het Tsjaadmeer, Kanem, Barh el Gazel, Batha, het Guéra-massief en de oostelijke provincies richting Soedan.
Landschap en vegetatie
Het beeld is dat van open doornsavanne: verspreide acacia’s en balanietbomen boven een grasmat die na de regens groen kleurt en de rest van het jaar geel en kaal is. Vaste rivieren zijn er nauwelijks; het water stroomt in wadi’s die enkele weken per jaar volstaan en daarna ondergronds verdwijnen. Op laagten blijven seizoensmeren achter, waarvan het meer Fitri in Batha het bekendste is: een ondiepe waterplas die met de regens sterk uitzet en in droge jaren bijna verdwijnt, en die als Ramsar-gebied en biosfeerreservaat is aangewezen. Van de acaciasoort Acacia senegal wordt arabische gom getapt, een exportproduct dat in de landbouw van de zone een vaste plaats heeft.
Vee, mensen en beweging
De Sahel is bij uitstek het domein van de transhumance: kudden runderen, geiten, schapen en kamelen trekken in het regenseizoen naar het noorden, waar dan vers gras en weinig ziekteoverdragende insecten zijn, en zakken in het droge seizoen af naar het zuiden. Arabische groepen, Fulbe, Zaghawa en Toubou beheersen die routes; sedentaire boeren telen gierst en sorghum op de zandgronden. Dat de twee systemen elkaar nodig hebben — mest en trekdieren tegen oogstresten en waterputten — verhindert niet dat de wrijving toeneemt naarmate akkers oprukken en trekroutes dichtslibben. Conflicten tussen boeren en veehouders vormen in Tsjaad een van de meest voorkomende oorzaken van lokaal geweld. Zie voor de rol van de kudden in de economie veeteelt en voor de betrokken groepen etnische groepen.
Terug uit uitgestorven: in het Sahelreservaat Ouadi Rimé–Ouadi Achim, met bijna 78.000 vierkante kilometer een van de grootste beschermde gebieden van Afrika, worden sinds 2016 sabelantilopen uitgezet die in het wild uitgestorven waren. De kudde plant zich er inmiddels zelfstandig voort, waarna de soort in 2023 op de rode lijst van de IUCN een trede minder bedreigd werd ingeschaald.
Droogte en verandering
De Sahel kreeg in de twintigste eeuw twee zware droogteperioden te verwerken: rond 1968–1973 en opnieuw in 1983–1985. Kudden stierven massaal, dorpen ontvolkten en de hulpverlening bracht de regio wereldwijd in het nieuws. Sindsdien is de neerslag deels teruggekeerd, maar onregelmatiger: het regenseizoen begint later of stopt eerder, en zware buien wisselen af met perioden zonder regen. Tegelijk groeit de bevolking snel, wordt hout gekapt en neemt de druk op de bodem toe. Zandverstuiving legt akkers en wegen onder. Het Afrikaanse programma van de Grote Groene Muur, in 2007 gestart door de Afrikaanse Unie, wil dwars door de Sahel een gordel van herstelde landschappen aanleggen; Tsjaad doet mee, maar de uitvoering vordert langzaam en is sterk afhankelijk van buitenlandse financiering.
De Sahel bezoeken
De meeste reizigers doorkruisen de Sahel eerder dan dat ze er verblijven: de wegen van de hoofdstad naar Abéché, Mongo of het Tsjaadmeer lopen er dwars doorheen. Wie er langer blijft, komt voor veemarkten, het meer Fitri, de rotsdorpen van Guéra of het vogelrijke Tsjaadmeer. Het beste moment is het droge seizoen, wanneer de pistes berijdbaar zijn; zie de beste reistijd. In de oostelijke Sahel, tegen de Soedanese grens, verblijven grote aantallen vluchtelingen en wisselt de situatie snel — raadpleeg vóór vertrek de veiligheidssituatie.