Een vulkaan als schild
De Emi Koussi ligt aan de zuidelijke rand van het Tibesti-gebergte, in de provincie Tibesti in het noorden van Tsjaad. Met 3.415 meter is het de hoogste top van het land en van de hele Sahara. Wie de berg nadert, ziet echter geen spitse kegel: de Emi Koussi is een schildvulkaan met een grondvlak van ongeveer zestig bij tachtig kilometer, die vanaf de omringende hoogvlakte nog zo’n 2.300 meter oprijst met flanken van slechts enkele graden helling. Het volume is enorm; de hoogte valt op afstand nauwelijks op.
Het bouwwerk bestaat uit afwisselend basaltische lavastromen en dikke pakketten ignimbriet: versteende asstromen die bij explosieve uitbarstingen over de flanken raasden. Daarnaast komen trachiet en fonoliet voor, gesteenten die op een langdurige, gedifferentieerde magmakamer wijzen. De vulkaan is onderdeel van de vulkanische provincie van Tibesti, die met de opwelving van de Sahara-schelf samenhangt en waarvan de activiteit in het Mioceen begon.
Caldera in caldera
De top wordt gevormd door een caldera van ruwweg twaalf bij vijftien kilometer, ontstaan toen het dak van de magmakamer na grote uitbarstingen instortte. Daarbinnen ligt een tweede, jongere caldera, en in de zuidoosthoek daarvan de opvallendste structuur van de berg: de Era Kohor, een steilwandige krater van enkele kilometers doorsnede en ongeveer 350 meter diep. Op de bodem daarvan ligt een witte vlakte van natron — soda die achterblijft wanneer opkwellend, mineraalrijk water verdampt. Verspreid over de caldera staan jongere sintelkegels en lavakoepels.
Historische uitbarstingen zijn er niet. De jongste vulkanische afzettingen worden op enkele duizenden jaren geschat, waarmee de berg als slapend en niet als uitgedoofd geldt. Elders in het Tibesti wijzen fumarolen en warme bronnen, zoals bij Soborom, erop dat er onder het massief nog warmte zit.
Oefenterrein voor Mars: planeetgeologen gebruiken de Emi Koussi als aardse tegenhanger van de grote, flauw hellende vulkanen op Mars. De combinatie van een schildvorm, geneste caldera’s en een extreem droog, kaal oppervlak levert beelden op die goed vergelijkbaar zijn met wat ruimtesondes van het Marsoppervlak vastleggen.
Klimaat, planten en dieren
De berg ligt midden in de woestijn en krijgt naar schatting hooguit enkele tientallen millimeters neerslag per jaar, sterk wisselend en soms jarenlang uitblijvend. In de winter vriest het op de top ’s nachts regelmatig en valt bij uitzondering natte sneeuw; overdag kan het tegelijk warm aanvoelen door de intense zon op grote hoogte. Vegetatie is schaars en beperkt zich tot polvormige grassen, kruiden in beschutte spleten en wat acacia’s in de wadi’s aan de voet. Manenschapen komen in het massief voor, verder zandhoenders, roofvogels en enkele reptielen. Op de hellingen en in de omringende wadi’s zijn rotstekeningen en oude stenen constructies gevonden, sporen van een tijd waarin de streek veel meer water kende.
Beklimming en bescherming
De Emi Koussi is technisch geen zware klim: het gaat om een lange loop over vulkanisch puin, zonder klimtechnische passages. Zwaar is de logistiek. Vanaf de laatste dorpen aan de voet is de tocht naar de top en terug een meerdaagse onderneming met kamelen of dragers voor water en uitrusting; water is er onderweg niet. Expedities beginnen doorgaans in de omgeving van Yebbi Bou of Bardaï, na een lange aanvoerroute over piste vanuit Faya-Largeau. Zie voor de mogelijkheden om überhaupt in het noorden te komen vervoer in Tsjaad.
Het Tibesti kent geen nationaal park met een actief beheersapparaat; de bescherming bestaat vooral op papier en de belangrijkste feitelijke rem op verstoring is de afgelegen ligging. Die is de laatste jaren minder groot geworden door de goudwinning in het noorden, die duizenden delvers naar het gebied heeft getrokken. Reizen in Tibesti vereist vergunningen van de Tsjadische autoriteiten, vaak begeleiding, en is periodiek helemaal niet toegestaan; er liggen bovendien nog mijnen en niet-ontplofte munitie uit de oorlogen met Libië. Raadpleeg daarom altijd vooraf de veiligheidssituatie. Ga uitsluitend in het koele seizoen; wat dat betekent, staat bij de beste reistijd. Wie het hoge noorden niet aankan, vindt in het Ennedi-massief een toegankelijker alternatief met vergelijkbare woestijnlandschappen.