Wat de cijfers zeggen
Tsjaad houdt geen jaarlijkse registratie van geloofsovertuiging; de gangbare percentages komen uit de volkstelling en uit grootschalige gezondheids- en bevolkingsonderzoeken. Die komen uit op ongeveer 55 procent moslims en ruim 40 procent christenen, waarbij katholieken en protestanten elkaar in omvang niet veel ontlopen. Enkele procenten geven aan geen godsdienst aan te hangen of uitsluitend een traditionele religie te volgen. Dat laatste cijfer is misleidend klein, omdat traditionele praktijken vaak náást islam of christendom voortleven — zie religie in Tsjaad voor de praktijk zelf.
Waarom de kaart eruitziet zoals hij eruitziet
De verdeling is het product van twee bewegingen met een verschil van bijna duizend jaar. De islam kwam vanaf de elfde eeuw met de karavaanhandel de Sahara over; de heersers van Kanem-Bornu bekeerden zich vroeg, waarna het geloof zich met handel, geleerdheid en later met de sultanaten van Wadai en Baguirmi over de Sahel verspreidde. Het zuiden, met zijn dorpsgemeenschappen zonder centrale staat, bleef daarbuiten.
Het christendom arriveerde pas in de twintigste eeuw, met missies die zich vanaf de jaren twintig in het zuiden vestigden. Dat dit uitsluitend daar gebeurde was geen toeval: het Franse bestuur hield missionarissen weg uit de islamitische gebieden om de moslimelites niet tegen zich in het harnas te jagen, en concentreerde tegelijk scholen, katoenteelt en bestuur in het zuiden. De kaart van vandaag is daarmee voor een flink deel een erfenis van de koloniale tijd.
Van noord naar zuid: een gradiënt, geen grens
In de praktijk is er geen lijn te trekken. Het aandeel moslims neemt geleidelijk af naarmate men zuidwaarts gaat, met een brede overgangszone rond de elfde breedtegraad waar dorpen van beide signatuur naast elkaar liggen.
| Landsdeel | Provincies (voorbeelden) | Beeld |
|---|---|---|
| Sahara | Tibesti, Borkou, Ennedi | vrijwel geheel islamitisch |
| Sahel en oosten | Kanem, Batha, Ouaddaï, Wadi Fira | overwegend islamitisch |
| Middengebied | Guéra, Salamat, Chari-Baguirmi | gemengd, islam in de meerderheid |
| Zuidwesten | Mayo-Kebbi Est en Ouest | sterk gemengd |
| Zuiden | Logone Occidental, Mandoul, Moyen-Chari | overwegend christelijk |
Zelfs binnen die zones bestaan uitzonderingen: in Guéra volgen gemeenschappen die zich moslim of christen noemen daarnaast de oude bergculten, en in overwegend islamitische provincies wonen christelijke ambtenaren, handelaren en soldaten uit het zuiden.
De stad mengt de kaart opnieuw
Migratie doet de scheidslijn vervagen. In N’Djamena wonen moslims en christenen wijk aan wijk, en dezelfde markt bedient beide; in de zuidelijke steden hebben zich handelaren uit de Sahel gevestigd, terwijl zuiderlingen als leraar, verpleegkundige of militair in het noorden terechtkomen. Ook de trek van herders met hun kudden naar het zuiden brengt jaarlijks moslimgemeenschappen in overwegend christelijke gebieden, met wrijving over land en water als de kudden in de gewassen belanden.
Wat de scheidslijn niet verklaart
Het is verleidelijk de Tsjadische conflicten als religieus te lezen, maar dat klopt niet. De strijd sinds de jaren zestig verliep langs regionale, etnische en persoonlijke breuklijnen, en de kampen wisselden voortdurend van samenstelling: noordelijke facties bevochten elkaar minstens zo hard als het zuiden, zoals te lezen is bij de burgeroorlogen. Die breuklijnen sluiten eerder aan bij de indeling van volken en regio’s dan bij de religieuze kaart.
Bijna duizend jaar verschil: toen in het zuiden van Tsjaad de eerste missieposten werden gebouwd, was de islam rond het Tsjaadmeer al ruim negen eeuwen gevestigd. Weinig landen hebben twee wereldgodsdiensten met zo’n groot verschil in aankomstdatum, en toch met een vergelijkbaar aantal aanhangers.